Živo i neživo; ćelija
| Škola | Nastavnik/nastavnica | ||
|---|---|---|---|
| Razred i odjeljenje | 5. ____ | Datum | |
| Nastavni predmet | Priroda | Redni broj časa | |
| Nastavna jedinica | Živo i neživo; ćelija | ||
| Tip časa | kombinovani čas (obrada i vježbanje) – prilagodite po potrebi | ||
| Trajanje | 45 minuta | ||
| Ključni pojmovi | |||
| Udžbenik i literatura | |||
1. Ishod učenja i indikatori
Ishod (A.5.1): Objašnjava osobine živog i neživog.
Indikatori (učenik/učenica):
- opisuje prirodu razlikujući živo od neživog
- prepoznaje vezu između žive i nežive prirode na jednostavnim primjerima iz okruženja
- objašnjava osobine organizama kao živih bića
- prepoznaje da su živa bića građena od ćelija
2. Ciljevi časa
- Obrazovni: usvajanje znanja i vještina u okviru nastavne jedinice „Živo i neživo; ćelija“: učenik/učenica opisuje prirodu razlikujući živo od neživog; prepoznaje vezu između žive i nežive prirode na jednostavnim primjerima iz okruženja; objašnjava osobine organizama kao živih bića; prepoznaje da su živa bića građena od ćelija.
- Funkcionalni: razvijanje istraživačkih vještina: postavljanje pitanja, posmatranje, bilježenje podataka i zaključivanje.
- Odgojni: razvijanje odgovornog odnosa prema prirodi i okolišu te brige o zdravlju i održivom razvoju.
3. Metode, oblici rada, sredstva i korelacija
| Nastavne metode | razgovor, posmatranje, ogled i istraživanje, rad s ilustracijom i grafikonom, demonstracija |
|---|---|
| Oblici rada | frontalni, individualni, rad u paru |
| Nastavna sredstva | tabla, slike, uzorci i materijal za ogled, interaktivna lekcija na projektoru ili tabletu, radni list |
| Korelacija | Matematika (tabele i grafikoni), Bosanski jezik (izvještaj), Društvo (čovjek i okoliš) |
4. Tok časa
| Dio časa | Aktivnosti nastavnika/nastavnice | Aktivnosti učenika |
|---|---|---|
| Uvodni dio 5 minuta | Motivacija: pročitam ili ispričam uvod: „Amar tvrdi da je kamen živ jer je ‚star‘. Hajde da otkrijemo po čemu prepoznajemo živo biće!“ Razgovaram s učenicima o tome gdje su se već susreli s ovom temom. Najavljujem nastavnu jedinicu „Živo i neživo; ćelija“ i cilj časa. | Slušaju, odgovaraju na pitanje, povezuju temu sa svojim iskustvom. |
| Glavni dio 30 minuta | Objašnjenje (10 min): Priroda se dijeli na živu i neživu. Živa bića se hrane, dišu, rastu, razmnožavaju se, reaguju na podražaje i umiru. Sva su građena od ćelija. Ćeliju obavija ćelijska membrana, ispunjava je citoplazma, a radom upravlja jedro. Biljna ćelija ima još ćelijski zid i hloroplaste. Neživa priroda (voda, zrak, tlo, svjetlost) neophodna je živim bićima. Primjere zapisujem na tablu. Vođeni primjeri (8 min): zajedno s učenicima rješavam zadatke iz priloga A („Šta od navedenog pripada živoj prirodi?“, „Šta je osnovna jedinica građe svih živih bića?“, „Koja osobina je zajednička svim živim bićima?“, „Šta je od navedenog dio nežive prirode?“). Kad učenik/učenica zapne, koristim pripremljeni podsticaj. Samostalni rad i rad u paru (12 min): učenici rješavaju radni list (aktivnosti 1. Živo ili neživo?, 2. Biljna ćelija) ili interaktivnu lekciju na tabletu. Obilazim učenike, pomažem i bilježim zapažanja. | Prate objašnjenje, odgovaraju, rješavaju primjere na tabli i u svesci, rade samostalno i u paru, provjeravaju jedni druge. |
| Završni dio 10 minuta | Ostvarenost ishoda provjeravam izlaznom karticom s 3–4 pitanja iz priloga B. Vodim kratku refleksiju: „Šta sam danas naučio/naučila? Šta mi je bilo teško?“ Domaća zadaća: ostale aktivnosti radnog lista (Osobine živih bića). Prijedlog za roditelje: Prošetajte zajedno kroz park ili dvorište i napravite dvije liste: šta je živo, a šta neživo. Za svako živo biće pokušajte reći koju osobinu živog ste primijetili. | Samostalno odgovaraju na izlaznoj kartici i procjenjuju svoje razumijevanje (palac gore / vodoravno / dolje). |
5. Diferencijacija
- Podrška: slike, uzorci i tabela za bilježenje s unaprijed upisanim kolonama; vođeni zadaci iz priloga A s podsticajima; rad u paru s učenikom/učenicom koji/koja je savladao/savladala gradivo; skraćeni radni list (samo prva aktivnost).
- Izazov: dodatni zadatak po uzoru na „Suncokret okreće cvijet prema Suncu. Koju osobinu živih bića to pokazuje?“, ali složeniji – koji traži objašnjenje ili poređenje (zašto? po čemu se razlikuje?); smišljanje sličnog zadatka za druga ili drugaricu iz klupe, uz objašnjenje postupka.
6. Praćenje i vrednovanje
Formativno praćenje tokom časa (posmatranje, pitanja, radni list) i izlazna kartica na kraju. Kriteriji uspjeha – učenik/učenica:
| Indikator | Ostvaruje | Djelimično | Još ne |
|---|---|---|---|
| opisuje prirodu razlikujući živo od neživog | |||
| prepoznaje vezu između žive i nežive prirode na jednostavnim primjerima iz okruženja | |||
| objašnjava osobine organizama kao živih bića | |||
| prepoznaje da su živa bića građena od ćelija |
Kriteriji se odnose na dio indikatora koji se ostvaruje na ovom času.
7. Plan table
8. Zapažanja nakon časa (samoevaluacija)
Prilog A · Vođeni primjeri s podsticajima
1. Šta od navedenog pripada živoj prirodi?
Ponuđeni odgovori: a) gljiva b) voda c) kamen
Tačno: a) gljiva
Podsticaj ako učenik/učenica zapne: Šta raste, hrani se i razmnožava se?
Objašnjenje: Gljiva je živo biće: hrani se, raste i razmnožava se. Kamen i voda pripadaju neživoj prirodi.
2. Šta je osnovna jedinica građe svih živih bića?
Ponuđeni odgovori: a) kamenčić b) ćelija c) kapljica
Tačno: b) ćelija
Podsticaj ako učenik/učenica zapne: Vidi se tek pod mikroskopom.
Objašnjenje: Sva živa bića građena su od ćelija. Neka imaju samo jednu ćeliju, a čovjek ima ogroman broj ćelija.
3. Koja osobina je zajednička svim živim bićima?
Ponuđeni odgovori: a) razmnožavaju se b) žive u vodi c) imaju krila
Tačno: a) razmnožavaju se
Podsticaj ako učenik/učenica zapne: Misli na biljke, životinje i gljive zajedno.
Objašnjenje: Sva živa bića se hrane, dišu, rastu, razmnožavaju se, kreću se ili reaguju na podražaje i na kraju umiru.
4. Šta je od navedenog dio nežive prirode?
Ponuđeni odgovori: a) puž b) mahovina c) zrak
Tačno: c) zrak
Podsticaj ako učenik/učenica zapne: Diše li zrak? Raste li?
Objašnjenje: Zrak, voda, tlo, kamenje i Sunčeva svjetlost pripadaju neživoj prirodi.
5. Suncokret okreće cvijet prema Suncu. Koju osobinu živih bića to pokazuje?
Ponuđeni odgovori: a) razmnožavanje b) reagovanje na podražaje c) umiranje
Tačno: b) reagovanje na podražaje
Podsticaj ako učenik/učenica zapne: Svjetlost je podražaj.
Objašnjenje: Živa bića reaguju na podražaje iz okoline – biljka se okreće prema svjetlosti.
6. Koji dio ćelije upravlja svim njenim radom?
Ponuđeni odgovori: a) citoplazma b) jedro c) ćelijska membrana
Tačno: b) jedro
Podsticaj ako učenik/učenica zapne: To je „upravni centar“ ćelije.
Objašnjenje: Jedro upravlja radom ćelije. Membrana je obavija, a citoplazma je ispunjava.
7. Šta ima biljna ćelija, a nema životinjska?
Ponuđeni odgovori: a) ćelijski zid i hloroplaste b) citoplazmu c) jedro
Tačno: a) ćelijski zid i hloroplaste
Podsticaj ako učenik/učenica zapne: Zašto su listovi zeleni i čvrsti?
Objašnjenje: Biljna ćelija ima čvrst ćelijski zid i zelene hloroplaste. Jedro i citoplazmu imaju obje vrste ćelija.
8. Kojim instrumentom posmatramo ćelije?
Ponuđeni odgovori: a) kompasom b) termometrom c) mikroskopom
Tačno: c) mikroskopom
Podsticaj ako učenik/učenica zapne: Ćelije su premalene za oko.
Objašnjenje: Mikroskop uvećava sitne predmete pa u njemu vidimo ćelije, npr. ćelije pokožice luka.
Prilog B · Pitanja za provjeru (izlazna kartica) s rješenjima
1. Koji primjer pokazuje vezu žive i nežive prirode?
Ponuđeni odgovori: a) biljka upija vodu iz tla b) kamen leži na putu c) oblak plovi nebom
Tačno: a) biljka upija vodu iz tla
Objašnjenje: Biljka (živa priroda) upija vodu iz tla (neživa priroda). Živa bića ne mogu živjeti bez nežive prirode.
2. Zašto je kristal soli neživ iako može „rasti“?
Ponuđeni odgovori: a) jer je malen b) jer je bijel c) ne hrani se, ne diše i ne razmnožava se
Tačno: c) ne hrani se, ne diše i ne razmnožava se
Objašnjenje: Rast sam po sebi nije dovoljan. Kristal nema ćelije, ne hrani se, ne diše i ne razmnožava se, pa je neživ.
3. Kako se zovu živa bića građena od samo jedne ćelije?
Ponuđeni odgovori: a) jednoćelijska b) višećelijska c) beskičmenjaci
Tačno: a) jednoćelijska
Objašnjenje: Jednoćelijska bića, npr. bakterije, imaju samo jednu ćeliju koja obavlja sve životne procese.
4. Koji niz sadrži samo živa bića?
Ponuđeni odgovori: a) hrast, kamen, žaba b) voda, gljiva, zrak c) hrast, gljiva, žaba
Tačno: c) hrast, gljiva, žaba
Objašnjenje: Hrast, gljiva i žaba su živa bića. Kamen, voda i zrak pripadaju neživoj prirodi.
5. Šta je neophodno svim živim bićima iz nežive prirode?
Ponuđeni odgovori: a) staklo b) plastika c) voda
Tačno: c) voda
Objašnjenje: Voda je neophodna za život. Bez nje ne mogu živjeti ni biljke ni životinje ni čovjek.
6. Šta obavija ćeliju i odvaja je od okoline?
Ponuđeni odgovori: a) ćelijska membrana b) jedro c) hloroplast
Tačno: a) ćelijska membrana
Objašnjenje: Ćelijska membrana obavija ćeliju i propušta tvari u ćeliju i iz nje.
7. Mladi pas je za godinu postao mnogo veći. Koju osobinu živih bića to pokazuje?
Ponuđeni odgovori: a) rast i razvoj b) razmnožavanje c) disanje
Tačno: a) rast i razvoj
Objašnjenje: Živa bića rastu i razvijaju se tokom života.
Izvor: Priroda kurikulum, str. 4 PDF-a, KS kurikulum za 5. razred.